نماز شب، کلید حلّ مشکلات

مقدمه

سپاس ابدی و حمد سرمدی، سزاوار خدایی است که ایمان به مبدأ و معاد را در اعماق وجودمان به ودیعت نهاد و از درکات ظلمانی شرک و جهل، کفر و نفاق نجاتمان بخشید. واقعا سخن گفتن در محراب و سجاده عشق با خالق هستی چقدر زیباست و چه لذت روحانی ای دارد و چه نیکوست دوشادوش شدن با پرواز کنندگان به عالم بالا و سیر نمودن با رَفْرَفِ (مَرکبان بالدار بهشتی) نورانی عشق، به سوی معبود.

چه زینت بخش و زیبنده و چه روح افزاست نماز و هم صبحت شدن با پروردگار خویش و هم پرواز شدن با فرشتگان و به سوی

خالق بی همتای خود مهاجرت کردن.

چقدر روح نواز است مخاطب قرار دادن پروردگار در دل شب که به دور از تمامی نیرنگ ها، نفاق ها، دورویی ها، جهالت ها و کفرها و... است. فقط صدای خود را می شنوی که با معبود خویش به راز و نیاز پرداخته ای و چنان آرامشی بر آدمی مستولی می گردد که حاضر به جدایی از آن نمی باشی، حتی پروردگار نیز به چنین بنده ای، که در دل شب و به دور از همه بدی ها با او هم صحبت می شود، مباهات می کند و چه راهی آسان برای از بین بردن تمام گناهان و بدی های زندگی و سهم بردن از نعمت های بهشتی است و چه پاداشی بالاتر از این می خواهیم که پروردگار بر نمازِ شب خوان تجلّی می کند و پاداش نماز شب را خودش می دهد، که این بهترین فایده و ثمر و فضیلت نماز شب است.

در باب اهمیت نماز شب احادیث و روایات متعددی آمده که بر اهمیت این فیض عظیم می افزاید. پاداش این عمل به این خاطر افزون است که نماز شب از مستحبات است و بر انسان واجب نگردیده است؛ تا جایی که پروردگار به ملائکه خود می فرماید:

«آیا این بنده مرا می بیند که از رختخواب خوش و لذیذ خودش بلند شده تا مشغول نمازی شود که من بر او واجب نکرده ام! شما شاهد و گواه باشید که او را بخشیدم.»

در ادامه با توجه به سفارشاتی که از ائمه اطهار علیهم السلام برای

خواندن نماز شبآمده است، به اهمیت این فیض عظیمْ بیشتر پی خواهیم برد. باشد که همگی ما پیرو معصومین و از نماز شب خوانانِ درگاه حق باشیم تا از نعمت سرشار او بهره مند گردیم. امید است که عمل کردن به آن، توشه ای نیک برای راه پر فراز و نشیب قیامت گردد و برای روزی که مال، اولاد و هیچ اعمالی جز اعمال شایسته سودی نمی بخشد، ذخیره ای باشد.

و من اللّه توفیق

فصل اول: نماز شب در آیات و روایات

آرامش در شب

دغدغه های زندگی روزمرّه فکر آدمی را از جهات گوناگون به خود مشغول می سازد و ذهن آدمی را به وادی و دیار گوناگون می کشاند، لذا تمرکز ذهن و فکر و حضور قلب را که لازمه تصمیم گیری و تفکر صحیح در زندگی است برای انسان دشوار می سازد.

اما به هنگام سَحَر و در دل شب و با خاموشی و فرو نشستن دغدغه های زندگی مادی، و آسایش و آرامش جسم انسان در پرتو اندکی خواب، حالت نشاط و شادابی خاصی به انسان دست می دهد که بی همتاست.

مسلما در چنین محیط آرام و سکوت مطلق و دور از هر گونه تظاهر و خودنمایی و ریا، توأم با حضور قلب، حالت خاص و مورد توجهی به انسان راه می یابد که فوق العاده دل نواز و روح پرور و تکامل آفرین است.

به همین سبب است که محبّان پروردگار همیشه از راز و نیاز و عبادت های آخر شب برای تزکیه نفس و تصفیه روح و حیات قلب و تقویت اراده، نیرویی دوباره می گرفتند و به استغفار و عبادت می پرداختند.

قرآن کریم می فرماید:

«آن صابران و راست گویان و فرمان برداران و انفاق کنندگان و استغفار کنندگان در سحرگاهند».(1)

و در جایی دیگر می فرماید:

«و سحرگاهان از درگاه خدا طلب آمرزش و مغفرت می کنند».(2)

و در آیه 25 و 26 سوره انسان آمده است:

«نام پروردگارت را هر صبح و شام به یاد آور * و در شبانگاه برای او سجده کن، و مقداری طولانی از شب، او را تسبیح گوی.»

امام رضا علیه السلام در تفسر آن فرموده اند:

«منظور از تسبیح، نماز شب است.»(3)

و در آیه سوم سوره فجر چنین آمده است:

«وَالْفَجْرِ * وَلَیالٍ عَشْرٍ * وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ».

خداوند در این آیات به فجر (سپیده دم) و شب های ده گانه و جفت و فرد قسم یاد کرده و سوگند خورده است.

مفسّرین در مورد آیه سوم - یعنی «والشفع و الوتر» - احتمالات زیادی داده اند که یکی از آنها و بلکه مهم ترین آنها نماز شفع و وَتر است که خداوند به خاطر اهمیت و عظمت نماز شب، به نماز شفع و وَتر، که از بقیه رکعت های نماز شب افضل هستند، سوگند خورده است.(4)

1. «ای جامه به خود پیچیده * شب را جز کمی به پا خیز * نیمی از شب را یا کمی از آن کم کن * یا بر صف آن بیفزا و قرآن را با دقّت و تأمّل بخوان».(5)

2. «و پاسی از شب را زنده بدار تا برای تو (به منزله) نافله ای باشد، امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برانگیزد».(6)

3. «مسلما نماز و عبادت شبانه پا برجاتر و با استقامت تر است».(7)

احادیثی در فضیلت نماز شب و اهمیت آن

در زیر، احادیثی چند که روشنگر حقیقت و فضیلت نماز شب است آمده است:

1. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در وصایای خود به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

«تو را به اموری سفارش می کنم، همه را حفظ کن؛ سپس فرمود: خداوندا! او را بر انجام این وظایف یاری فرما؛ تا آنجا که فرمود: بر تو باد به نماز شب! بر تو باد به نماز شب! بر تو باد به نماز شب!».(8)

2. در جایی دیگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به یارانش فرمودند:

«بهترینِ شما کسانی هستند که در سخن گفتن مؤدبند، گرسنگان را سیر می کنند و در شب، در آن هنگام که مردم خوابند نماز می خوانند».(9)

3. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به جبرئیل فرمود: ای جبرئیل! مرا پند دِه:

«جبرئیل گفت: ای محمّد! هر چه می خواهی عمر کن، اما بدان که سرانجام خواهی مُرد. و به هر چه می خواهی دل ببند، اما بدان سرانجام از آن جدا خواهی شد. و هر عملی می خواهی انجام دِه، ولی بدان سرانجامِ عملت را خواهی دید. و نیز بدان که شرف مؤمن، نماز شب اوست و عزّتش خودداری از ریختن آبروی مردم است».(10)

این پند جبرئیل نشانگر آن است که نماز شب آنچنان ایمانی قوی و شخصیت و روحانیتی به انسان می دهد که مایه آبروی اوست، به همان گونه که ترک مزاحمت و خودداری از ریختن آبروی مردم، سبب عزّت او می باشد.

4. امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«سه چیز است که افتخار مؤمن و زینت او در دنیا و آخرت است: نماز در آخر شب، بی اعتنایی به آنچه در دست مردم است و ولایت امام از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله ».(11)

5. امام صادق علیه السلام به یکی از یارانش فرمودند:

«شب زنده داری را فرو مگذار، زیرا بازَنده کسی است که شب زنده داری را ببازد».(12)

6. در حدیثی دیگر از امام صادق علیه السلام آمده است:

«سه چیز، از عنایات مخصوص الهی است: عبادت شبانه، افطار دادن به روزه داران و ملاقات برادران مسلمان».(13)

7. در حدیث دیگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است:

«شریفان امت من حاملان قرآنند و اصحاب

عبادت های شبانه».(14)

8. سفارش خداوند به موسی علیه السلام برای خواندن نماز شب:

مفضل می گوید: از مولایم امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: «خداوند به موسی علیه السلام فرمود: ای پسر عمران!... من بر دوستان خویش آگاهم. آنان وقتی شب می شود با چشمان دل متوجه من هستند... عقوبت من در مقابل چشمان آنان متجسّم می شود.

آنان مرا می بینند و از روی مشاهده و حضور با من حرف می زنند. ای پسر عمران!... و از چشمانت در دل شب به من گریه هدیه کن (آن هنگام که همه خوابند تو بیدار شو و به ملاقات من بشتاب) و مرا بخواه و صدا بزن که خواهی دید من، هم نزدیکم و هم اجابت کننده).(15)

9. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

«جبرئیل به طور مرتب و مداوم مرا سفارش به شب زنده داری می کردند، طوری که من گمان کردم که خوبان امت من هرگز نخواهند خوابید».(16)

10. حضرت علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که او را امر به

نماز «وَتر» کردند و او نیز شدیدا مراقب نماز وَتر بودند و نمی گذاشتند که ترک شود.(17)

11. امام صادق علیه السلام به پدر سلیمان دیلمی فرمودند:

«ای سلیمان! نماز شب را ترک نکن، زیرا مغبون کسی است که از نماز شب خواندن محروم باشد».(18)

12. در توقیعی از ناحیه امام حسن عسکری علیه السلام برای ابن بابویه صادر شده که در آن آمده است:

«و عَلَیک بصلاة اللّیل... فَاِنَّ مَن استَخَفَّ بِصَلاة اللّیل فَلَیسَ مِنّا»؛ تو را به نماز شب سفارش می کنم؛ زیرا هر کسی نماز شب را سبک بشمارد از ما نیست.(19)

13. ابن عباس می گوید: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

«شریف ترین افراد امت من دو گروه هستند: 1 - حاملان و حافظان قرآن. 2 - اصحاب شب (شب زنده داران)».(20)

14. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در وصایای خود به امیرالمؤمنین فرمودند:

«نماز شب را هرگز ترک مکن».(21)

15. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند:

«دو رکعت نماز در دل شب، از دنیا و آنچه در آن است نزد من محبوب تر است».(22)

16. امام رضا علیه السلام در پاسخ به پرسش از تسبیح در آیه «وَسَبِّحْهُ لَیلاً طَوِیلاً»(23) فرمودند:

«منظور نماز شب است».(24)

با خواندن روایات و آیات یاد شده می توان گفت که در اسلام آنقدر به نماز شب اهمیت داده شده است که درباره کمتر عبادتی دیگر چنین سخن گفته شده است.

این عبادت عظیم که همواره جلاء دهنده روح و روشنایی دهنده دل و صفا دهنده جان می باشد برای دوستداران حق و خداپرستان اهمیت به سزایی دارد.

شاید بعضی از ما توفیق چنین عبادتی را نداشته باشیم، ولی با کمی همّت و دل سپردن به پروردگار متعال و با توجه به این همه الطاف الهی می توانیم از این عبادت بزرگ بهره مند شویم. در آن هنگام که سکوت همه جا را فرا گرفته و آرامش مطلق جای دغدغه ها و نیرنگ ها و ریاکاری ها را گرفته است، برخیزید و وجود خود را با نور عشقِ دوست روشن سازید.

17 - رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«افْضَلُ الصَّلاةِ بَعْدَ الصَّلاةِ الْمَکتوبَةِ الصَّلاةُ فی جَوْفِ اللَّیل».

برترین نماز بعد از نماز واجب، نماز شب است.(25)

سخنان امام علی علیه السلام در مورد شب زنده داران

آن شب زنده داران و مردان الهی و عارفان و سالکان شب زنده دار، این راز و نیاز شبانه و عبادت عارفانه را، از امام العارفین، امیرالمؤمنان حضرت علی علیه السلام الهام گرفته اند؛ از آنجا که امام درباره این گونه انسان های تشنه عبادت و بندگی می فرماید:

«خوشبخت و سعادتمند آنکه فرائض پروردگار خویش را انجام دهد، رنج ها را مانند سنگ آسیا خرد کند، شب هنگام از خواب دوری گزیند، آنگاه که سپاه خواب حمله می آورد زمین را فرش و دست خود را بالش قرار می دهد!

در زمره گروهی که بیم روز بازگشت، خواب از چشمان شان ربوده و پهلوهاشان، جا خالی کرده است و لب هایشان به ذکر پروردگارشان در زمزمه است، ابرهای گناهان بر اثر استغفار مُدام آنان برطرف شده است، آنانند حزب خدا، همانا تنها آنان رستگارانند».(26)

پس باید در نظر داشت که برای راز و نیاز و مناجات با پروردگار متعال و گفتگوی عاشقانه با او داشتن، زمانی بهتر و مناسب تر از شب هنگام نیست. آن هنگام که غوغای زندگی به خاموشی می گراید و فریادها و بانگ های تلاش گران دنیا به گوش نمی رسد و بساط پرآوای مردمان برچیده می شود و غافلان و بی خبرانِ از عالم معنا در بسترها خفته و آرامشی خاص برای بیدار دلان و عاشقان حق فراهم ساخته اند.

غزل سرای بیدار دل، حکیم قدوسی، حافظ شیرازی چنین می سراید:

دلا بسوز که سوز تو کارها بکند    دعای نیم شبی رفع صد بلا بکند

ز مُلک تا ملکوتش حجاب بردارند    هر آنکه خدمت جام جهان نما بکند

حضرت علی علیه السلام این رهبر و امام پروا پیشگان، با آن شناخت و معرفتی که به خدای بزرگ دارد و آن دلی به پهنای آسمان ها برای بندگی و پرستش دارد، حال و وصف پارسایان و عشّاق شب را چنین بازگو می کند:

«شب ها پاهای خود را برای عبادت جفت می کنند، آیات قرآن را به آرامی شمرده شمرده تلاوت می نمایند، با زمزمه آن آیات و دقّت در معنی آنها، غمی عارفانه در دل خود ایجاد می کنند و دوای دردهای خویش را بدین وسیله ظاهر می سازند. هر چه از زبان قرآن می شنوند، مثل این است که به چشم می بینند، هرگاه به آیه ای از آیات رحمت می رسند بدان طمع می بندند و قلب شان از شوق لبریز می گردد و چنین می نماید که نصب العین آنها است. و چون به آیه ای از آیات قهر و غضب می رسند، بدان گوش فرا می دهند و مانند این است که آهنگ بالا و پایین رفتن شعله های جهنم به گوش شان می رسد، کمرها را به عبادت خم کرده، پیشانی ها و کف دست ها و زانوها و سرانگشت پاها به خاک می سایند و از خداوندْ آزادی خویش را می طلبند. همین ها که چنین شب زنده داری می کنند و تا این حدّ روح شان به دنیای دیگر پیوسته است، روزها مردانی هستند اجتماعی، بردبار، نیک و پارسا.»(27)

آری، آنان که در دست یابی به کمالات معنوی و درجات عالی نزد پروردگار کامیاب شده و بدان دست یافته اند، رمز موفقیت خویش را همان راز و نیاز و گفتگوهای شبانه خود با پروردگار متعال می دانند.

هر گنج سعادت که خدا داد به حافظ    از یمن دعای شب و وِرد سحری بود

سحرخیزی و نماز شب در اشعار شاعر عارف، حافظ شیرازی

دوش وقت سحر از غصّه نجاتم دادند    وندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند

بی خود از شعشعه پرتو ذاتم کردند    باده از جام تجلّی صفاتم دادند

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی    آن شب قدر که این تازه براتم دادند

بعد از این روی من و آیینه وصف جمال    که در آنجا خبر از جلوه ذاتم دادند

من اگر کامروا گشتم و خوشدل چه عجب    مستحق بودم و اینها به زکاتم دادند

هاتف آن روز به من مژده این دولت داد    که بدان جور و جفا صبر و ثباتم دادند

این همه شهد و شکر کز سخنم می ریزد    اجر صبری است کز آن شاخ نباتم دادند

همّت «حافظ» و انفاس سحرخیزان بود    که ز بند غم ایام نجاتم دادند

***

سحر با باد می گفتم حدیث آرزومندی    خبر آمد که واثق شو به الطاف خداوندی

دعای صبح و آه شب کلید گنج مقصود است    بدین راه و روش می رو که با دلدار پیوندی

جهان پیر رعنا را ترحم در جبلّت نیست    ز عشق او چه می پرسی در او همّت چه می بندی؟

همایی چون تو عالی قدر، حرص استخوان تا کی؟    دریغ این سایه همت که بر نااهل افکندی

چهره با عظمت نماز

نماز، محکم ترین رشته الفت بین بندگان و خداست و وای بر آن بدبختی که از این پیوند با صفای الهی جداست و حیات و زندگی اش از نور این عبادت پرقیمت بی بهره است. نماز، واقعیتی است که خداوند مهربان از باب عشق و محبت از انسان خواسته و نورانی ترین حکم در شبستان حیات بندگان شایسته الهی است. نماز، ریسمان اتصالی است که همه هستی و موجودیت آدمی را به ملکوت پیوند داده و مانند این رشته پر ارزش و منبع فیض، برنامه ای را برای ایجاد ارتباط بین بشر و حق مطلق نمی توان یافت.

نماز، پناه بی پناهان و سنگر دردمندان، گلستان روح افزای عاشقان و چراغ پرفروغ نیمه شب مشتاقان، صفای دلِ مستان و سیر و سلوک آگاهان است. نماز، برتر از همه عبادات، منعکس کننده تمام واقعیات، منبع برکات و کلید گشاینده کل مشکلات و شستشو دهنده خطرات و خاطرات از قلب و نور و روح عارفان و خالصان است.

نماز زنده کننده جان، صفا بخش حیات جاودان، روشنی راه رهروان، تکیه گاه سالکان، راز و نیاز عارفان، سرمایه مستمندان و دوای درد بیماران، شعله دل بیداران، حرارت روح افسردگان و مایه بقای جان و دستگیر انسان در هنگام خطر، و مایه نجات آدمی از شرّ، و درمان تمام بدبختی هاست.

نماز، مایه ای است که بدون داشتن آن، کسی لایق بارگاه قرب نیست و زمینه ای است که بدون آن، جلب فیض خاص از پیشگاه باعزت ربوبی برای هیچ کس امکان ندارد.

بی خبران از نماز، بی خردانند و محرومان از این مقام، اسیر دست شیطانند و ثروتمندانِ بی نماز، تهی دستند و فقیرانِ با نماز، ثروتمندان بزم وجودند.

نماز، روزنه ای به سوی بهشت و انسانِ فاقد آن، هیزم جهنم است. میدان زندگی بدون نماز همچون منطقه ای بدون خورشید است. دل بی نماز، از رحمت خاص حضرت دوست جداست و جایگاه کبر و غرور. جان بی نماز تراکمی از ظلمت ها و پستی هاست.

نماز، حقیقت بندگی، اصل پایندگی، نبود آن مایه شرمندگی و سستی از آن، علت سرافکندگی و نور آن، حرارت بخش زندگی و فرار از آن، ریشه شرّ و افسردگی و اجرای آن، عین آزادگی و اتصال به آن، رها شدن از بردگی و وجود آن در میدان حیات، عین سازندگی و نمازگزار واقعی بدون شک دور از هر آلودگی است.

نماز، رهبری به سوی خوبی ها و ظهور دهنده درستی ها و نجات دهنده از پستی هاست و علاج کننده نادرستی ها و شفای مستی ها و درمان همه دردهاست.

نماز، رهبر و راهبر و انجام آن، اجرای فرمان خدا و پیامبر و وسیله قرب به داور و نسبت به عبادات دیگر همچون جوهر در دنیا و آخرت و ناصر و یاور و بر تمام خوبی ها است.

آری، نماز مهم ترین وسیله تشکر و سپاس از نعمت های بیکران الهی است، که به بندگان خود عنایت کرده است. همان گونه که هر پیامبری معراج خاص داشت، نماز هم معراج مؤمن است.

نماز، فریضه ای الهی است که خدا را به یاد انسان می آورد و پیمان خداوند با مردم است. خداوند عالم، نماز را سبب عروج عقل ها قرار داده و آن را موجب تهذیب نفس و کمال انسان مقرر فرموده است، و نماز تمرکز روح به سوی سرچشمه هستی است.

اهمیت دادن معصومین به نماز شب

1. حضرت فاطمه علیهاالسلام و نماز شب

از امام حسن مجتبی علیه السلام ، فرزند بزرگ حضرت فاطمه علیهاالسلام ، نقل شده است که فرمود:

«شب جمعه ای بود که خواب به چشم من نیامد، از اول شب مادرم را دیدم که در محراب عبادت ایستاد و مشغول نماز شد. از سر شب مشغول نماز شد و گاهی در حال قیام و گاهی در حال رکوع و سجود بود تا سفیده صبح طلوع کرد و نماز صبح را هم به جا آورد.»(28)

2. حضرت امام حسین علیه السلام و نماز شب

یکی از کسانی که زیاد به نماز اهمیت می داد امام حسین علیه السلام بود. آن حضرت عاشق نماز بودند و برای اقامه آن، جهاد کرد و برای اقامه نماز، خود و فرزندانش به شهادت رسیدند.

روز نهم محرم وقتی می خواستند به آن حضرت حمله کنند، برادر بزرگوار خود، حضرت عباس علیه السلام را به سوی دشمن فرستاد و فرمود: به آنها بگو جنگ را تا فردا به تأخیر اندازند تا ما امشب را نماز بخوانیم و با خدای خود راز و نیاز کنیم. خدا می داند که من، تلاوت قرآن و نماز در دل شب را دوست دارم.(29)

3. حضرت امام سجاد علیه السلام و نماز شب

اهمیت دادن آن حضرت به نماز به قدری بود که وقتی به نماز می ایستاد، مانند ساق درختی بود که حرکت نمی کرد، مگر آنچه که باد از لباس های او حرکت می داد. چون به «مالِک یومِ الدِّین» می رسید، این آیه را آنقدر تکرار می کرد که نزدیک بود جان از بدنش خارج شود. وقتی به سجده می رفت، سر از سجده برنمی داشت تا عرق می کرد و عرقش جاری می شد. سجده را به قدری طول می داد که سالی چندین مرتبه پینه های پیشانی و سر زانوهایش می افتاد، و حضرت آنها را جمع می کرد و می فرمود: آنها را پس از مرگ، داخل کفنم بگذارید.

شب ها آنقدر نماز می خواند تا خسته و بی حال می شد؛ به طوری که دیگر نمی توانست ایستاده حرکت کند و خود را به فرش و رختخواب برساند، آخرالامر مانند کودکانی که هنوز راه نیفتاده اند حرکت می کرد و خود را به رختخواب می رسانید.(30)

4. حضرت امام موسی کاظم علیه السلام و نماز شب

احمد بن عبداللّه اهوازی از پدرش نقل می کند که از فضل بن ربیع شنیدم که می گفت: من شب و روز مراقب حضرت هستم و در تمام لحظه ها وی را چنین دیدم که پس از به جا آوردن نماز صبح، مشغول تعقیب می شود تا آنکه خورشید طلوع نماید. پس از آن به سجده می رود تا زوال خورشید. آن حضرت کسی را معین کرده تا وقت های نماز را به او یادآوری کند. همین که وقت نماز را به او خبر می دهد، از جا برمی خیزد و دوباره مشغول نماز می شود، بدون آنکه تجدید وضو نماید.

این شیوه همیشگی اوست و باز به سجده می رود تا موقع نماز مغرب، پس از نماز عشا افطار می کند و مقدار کمی استراحت می نماید و بعد از آن، تجدید وضو می نماید و باز به سجده می رود و تمام شب را تا سپیده صبح به عبادت و نماز سرگرم است.(31)

5. حضرت امام رضا علیه السلام و نماز شب

امام رضا علیه السلام در تمام اوقات با وضو بود. و در شب ها علاوه بر نمازهای واجب به نمازهای مستحبی مشغول می شد. هر وقت آن حضرت وضو می گرفت به دنبال آن نماز می خواند. وقتی برای شب وضو می گرفت نماز شب می خواند. بعد مقداری استراحت می کرد و دوباره برمی خواست و تجدید وضو می نمود و به نماز مشغول می شد و کار او تا صبح همین بود و بعد از آن که نماز صبح را ادا می کرد، به سجده می رفت و سر از سجده برنمی داشت تا خورشید بالا می آمد.(32)

6. حضرت امام علی النقی علیه السلام و نماز شب

در حالات و مکارم اخلاق امام هادی علیه السلام گفته شده است که: وقتی شب فرا می رسید آن حضرت رو به قبله می ایستاد و مشغول نماز می گشت و ساعتی غافل از آن نمی شد، در حالی که بر بدن شریفش جبه ای از پشم بود و سجاده اش حصیری بیش نبود و پیوسته دو لب مبارکش در حال تسبیح و ذکر خدا بود.(33)

7. حضرت امام حسن عسکری علیه السلام و نماز شب

آن زمان که امام در زندان «صالح بن وصیف» زندانی بود، عده ای از بنی عباس پیش زندانبان آمدند و گفتند:

از جهت آب و غذا و استراحت، او را در تنگنا قرار بده!

صالح گفت: من با او چه کنم؟ دو نفر از بدترین و خطرناک ترین مأموران خود را بر آن امام گماشته ام: یکی به نام «علی بن یارمِش» و دیگری به نام «اقتاش»؛ اما آن دو نفر بر اثر معاشرت با حضرت دگرگون شده و اهل نماز و عبادت و روزه گشته و به مرحله ای عظیم رسیده اند. بعد زندانبان، آن دو نفر را فرا خواند و گفت: وای بر شما! در مورد این مرد چه رفتاری در پیش گرفته اید؟

گفتند: ما چه بگوییم در مورد کسی که روزها در حال روزه و تمام شب را به نماز و عبادت مشغول است و با کسی تکلّم نمی کند و به غیر از نماز و عبادت سخن نمی گوید؟(34)

نماز خواندن حضرت به گونه ای بود که دشمن از آن تعریف می کرد. وقتی در زندانِ علی بن حزین بود، معتمد دائم خبر آن جناب را از او می پرسید.

زندانبان می گفت: او روزها روزه می گیرد و تمام شب را مشغول نماز و عبادت است.(35)

اثر مستقیمی بر قسمتهای مختلف بدن، از جمله عضلات اسکلتی، دارند و در طول روز پس از آن، منجر به آرامش و راحتی عضلانی برای فرد می شوند.(36)

شادابی و افسردگی انسان پیش از آنکه تحت کنترل و اراده او باشد، تحت فرمان تغییرات مواد شیمیایی در سلسله اعصاب مرکزی انسان است. به طور مثال: افزایش یک ماده شیمیایی به نام «دوپامین» در بدن سبب می شود، انسان بدون آنکه خود بخواهد، دچار افسردگی شود و کاهش این ماده نیز سبب شاد شدن غیر ارادی انسان می شود.(37)

خواب راحت با نماز شب

خواب انسان به هورمون «ملاتونین» بستگی دارد. ملاتونین یکی از هورمون های بدن است که هورمون های دیگر را در بدن تنظیم می کند.

رشد و تنظیم سوخت و ساز بدن، تنظیم قند خون، واکنش در برابر ترس و... فعالیت هایی از بدن هستند که هورمون ها آنها را

تنظیم می کنند.

جالب توجه آن است که هورمون ملاتونین در پاسخ به تاریکی و فقط شب ها ترشح می شود و مقدار و درصد آن، هنگام شب ده برابر روز می باشد و به طور میانگین از حدود ساعت 9 شب شروع به ترشح نموده و تا نیمه شب ادامه می یابد.

وظیفه دیگر هورمون ملاتونین، کاهش دمای بدن است و کاهش حرارت بدن هنگام شب، به انسان این فرصت را می دهد تا راحت تر به خواب برود. یعنی هر چه ترشح ملاتونین بیشتر باشد، انسان خواب راحت تری دارد.

لازم به ذکر است که ترشح هورمون ملاتونین - مانند هورمون های دیگر - با بالا رفتن سنّ افراد کاهش می یابد؛ یعنی در سن بالا انسان آرامش و خواب کمتری دارد.

و اما دلایلی که باعث ترشح بیشتر هورمون ملاتونین می شود: در مصر دکتر «مدحت الشامی» می گوید: «ترشح هورمون ملاتونین در بدن انسان نیاز به استفاده از هیچ گونه دارویی ندارد، بلکه استفاده از شیوه صحیح زندگی، خصوصا انجام عبادات و دوری از کردارهای زشت و عادات ناپسند، می تواند با فراهم سازی آرامش روحی و روانی، بر افزایش ترشح این هورمون تأثیر شگرفی داشته باشد».

شکی نیست که بهترین مظهر عبادتْ نماز است و یکی از پرفضیلت ترین نمازها، نماز شب؛ بنابراین، چه عبادتی همچون نماز شب می تواند آرامش روحی و روانی

برای انسان به ارمغان بیاورد؟

در نتیجه، با توجه به ویژگیهای نماز شب و آرامش روحی حاصل از آن، می توان آن را بهترین عامل برای افزایش ترشح هورمون ملاتونین قلمداد نمود.(39)

تقویت دستگاه ایمنی بدن با نماز شب

همان گونه که در صفحات قبل بیان کردیم نماز شب باعث ترشح هورمون ملاتونین می باشد.

«کارایی ملاتونین دو برابر ویتامین E و 5 برابر گلوتاثیون و 500 برابر ماده صنعتی DMSOمی باشد. ملاتونین، اولین عنصر مکانیسم دفاعی بدن در برابر خطرها و بیماریهاست و در مقابل کلسترول (که سبب تنگی رگها می شود) و بسیار مضّر است، مقاومت کرده و با آن مبارزه می کند».

هورمون ملاتونین بر قدرت و توانایی «مونوسیت های بالغ»، که یک نوع گلبول سفید بوده و در مکانیسم دفاعی بدن نقش مهمی دارد، می افزاید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید:

«علیکم بصلاة اللیل فإنّها سنّة نبیکم و دأب الصالحین قبلکم و مطردة الداء عن اجسادکم»؛ بر شما باد به اقامه

نماز شب، که سنّت پیامبر شماست و شیوه صالحان پیش از شما و دور کننده درد و بیماری از جسمهایتان.(40)

تقویت سلولهای مغز با نماز شب(41)

همان طور که گفته شد، نماز شب میزان هورمون ملاتونین را در بدن بالا می برد، این هورمون از سلولهای مغزی محافظت می نمایند. این امر از این لحاظ حائز اهمیت است که سلولهای مغز در صورت نابودی بازسازی نخواهند شد. پس «شب زنده داری»، علاوه بر حفظ سلولهای مغز از گزند آسیب، نیروی فکر و اندیشه را نیز تقویت و شکوفا می سازد.

تقویت بینایی با نماز شب

(42)

وجود ملاتونین در چشم باعث محافظت از سلولهای چشم می باشد و از کدر شدن عدسی یا کپسول چشم - که دید را مختل می کند و موجب ابتلاء به بیماری «آب مروارید» می شود - جلوگیری می کند. باز متذّکر می شویم که بالا بودن ملاتونین در بدن و چشم باعثش نماز شب (شب بیداری) می باشد.

[28]

همان گونه که امام صادق علیه السلام به این حقیقت اشاره کرده است:

«صلاة اللیل... تجلو البصر»؛(43) نماز شب، دید انسان را نورانی می سازد.

طول عمر و زیبایی چهره با نماز شب

(44)

همه سلولهای بدن در معرض هجوم «فری رادیکالها» می باشند و یکی از اثرات ذرّات «فری رادیکالها»، ابتلا به بیماری های مربوط به کهنسالی و پیری همچنین آلزایمر، پارکینسون و چین و چروک صورت و پیری زودرس می باشد.

از آنجا که ملاتونین از مؤثرترین عوامل پیش گیرنده و مقابله با «فری رادیکالها» می باشد - چون ملاتونین نقش دفاعی دارد و مهم ترین عامل افزایش آن شب زنده داری و اقامه نماز شب است - می توانیم نماز شب را بهترین عامل زداینده بیماریها و مظاهر پیری، مانند چین و چروک صورت و غیره... بدانیم. طبق گفته پرفسور "راتید": اگر ملاتونین نبود، تمام سلولهای بدن در معرض مرگ بودند و انسان چند ساعت بیشتر زنده نمی ماند.

در این باره امام رضا علیه السلام می فرماید:

«بر شما باد به نماز شب! هیچ بنده ای نیست که آخر شب بیدار شود و هشت رکعت نماز شب و دو

[29]

رکعت نماز شفع و یک رکعت نماز وتر بخواند و در قنوت آن 70 بار استغفار کند، مگر اینکه خداوند عمر او را طولانی می کند».(45)

پیشوایان دینی ما که معارف و علم خود را از وحی الهی الهام گرفته اند، قرنها پیش به این حقیقت پی برده اند و به اقامه نماز شب توصیه نموده اند و آن را به عنوان بهترین عامل حفظ جوانی، طول عمر، شادی و نشاط معرفی کرده اند.

درمان سرطان با نماز شب

(46)

ملاتونین در پیشگیری و درمان بعضی از سرطان ها، مخصوصا آنهایی که وابسته به این هورمون هستند (مثل سرطان پستان - سرطان پروستات) مؤثر و مفید است.

پس با خواندن نماز شب و شب زنده داری، علاوه بر بهره بردن از اجر معنوی، باعث افزایش هورمون ملاتونین و در نهایت باعث جلوگیری از سرطان شویم.

درمان فشار خون با نماز شب

(47)

چهار درمان مهم غیر دارویی برای کنترل فشار خون مورد توجه است که عبارتند از:

[30]

1. کاهش دادن اضطراب و استرس ها؛

2. کاهش یا عدم مصرف الکل؛

3. کم کردن وزن؛

4. انجام ورزش های سبک به طور منظم در شبانه روز.

با توجه به نقش بسیار مهم نماز (بخصوص نماز شب) در ایمن کردن بدن در مقابل استرسها و مشکلات دیگر، و الزامی که نماز به شخص نمازگزار مبنی بر عدم مصرف الکل می دهد، می توان نماز (بخصوص نماز شب) را قدم مؤثری در کنترل و پیشگیری فشار خون تلقی کرد.

محافظت از قلب با نماز شب

(48)

بررسی ها نشان می دهد که بیشترین حالت های اورژانسی و خطرناک قلب معمولاً ساعت 6 صبح تا ظهر رخ می دهند و در ساعت 9 صبح به اوج خود می رسند.

با توجه به نمودار، ترشح هورمون ملاتونین درمی یابیم که عوارض قلبی غالبا در هنگامی که ترشح این هورمون به حداقل خود و یا به صفر می رسد، رخ می دهند.

در نتیجه می توان گفت ملاتونین در محافظت از قلب تأثیر به سزایی دارد و قابل ذکر است که ترشح ملاتونین در ساعات اولیه نیمه شب به اوج خود می رسد. در آن هنگام، فشار خون و نبض به

[31]

پایین ترین حدّ خود رسیده و می توان گفت علائم یاد شده با بیداری در شب و شب زنده داری ایجاد می شود.